พระกริ่งปวเรศ วัดบวร พ.ศ.2411 สร้างครั้งที่3

พระกริ่งปวเรศ วัดบวร พ.ศ.2411 (สร้างครั้งที่3)
การสร้างพระกริ่งปวเรศครั้งที่ 3 ในปี พ.ศ.2411 เพื่อเป็นอนุสรณ์ถวายรัชกาลที่5 พระชนมายุ 15 พระชันษา ในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก ขึ้นครองราชย์สมบัติ โดยมีผู้สำเร็จราชกาลเจ้าพระยาสีสุริยวงศ์ (ช่วง บุญนาค) พระกริ่งรุ่นนี้ไม่มีเส้นพระศก และไม่มีส่วนผสมของเนื้อพระพุทธชินสีห์แบบครั้งที่1 และ ครั้งที่2 เป็นเนื้อสัมฤทธิ์ มี 3 ชนิด เนื้อสัมฤทธิ์เดช ออกสีแดงแก่ ออ่น, เนื้อส้มฤทธิ์โชติ ออกสีขาว หรือขาวจัด, เนื้อสัมฤทธิ์เดช ออกสีเหลือง (พระราชนิพนธ์พงศาวดาร ร.5 หน้า 30 - 34, หน้า 47 และพระราชพิธีโสกันต์ หน้า54 - หน้า55) จำนวนการสร้างไม่ได้กล่าวไว้

พระกริ่งปวเรศ วัดบวร พ.ศ.2411 (สร้างครั้งที่3)
พระกริ่งปวเรศ วัดบวรนิเวศวิหาร พ.ศ. 2411 ถือเป็นการสร้างครั้งที่ 3 (หรือยุคที่ 3) ของทำเนียบพระกริ่งปวเรศ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อเป็นอนุสรณ์ถวายแด่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ในพระราชพิธีบรมราชาภิเษกขึ้นครองราชย์สมบัติครั้งแรก ขณะมีพระชนมายุ 15 พระชันษา โดยมีสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ เป็นประธานฝ่ายสงฆ์ และมีสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) ร่วมอธิษฐานจิตปลุกเสก

ลักษณะและเนื้อหาของพระกริ่งปวเรศ ปี 2411
1. พุทธลักษณะ: มักพบในพิมพ์ทรงที่เรียกกันว่า พิมพ์สมบูรณ์พูนสุข เอกลักษณ์สำคัญในรุ่นนี้คือ ไม่มีเส้นพระศก และไม่มีส่วนผสมของเนื้อพระพุทธชินสีห์เหมือนกับการสร้างในครั้งที่ 1 และครั้งที่ 2
2. เนื้อโลหะ: สร้างด้วยเนื้อ สัมฤทธิ์ (หรือสำริด) ซึ่งตามบันทึกประวัติศาสตร์แยกออกเป็น 3 ชนิดย่อย ได้แก่:
2.1 เนื้อสัมฤทธิ์เดช: ออกสีแดงแก่หรือแดงอ่อน
2.2 เนื้อสัมฤทธิ์โชค: ออกสีขาว หรือขาวจัด (เมื่อผ่านกาลเวลาผิวจะกลับดำเข้มขลัง)
2.3 เนื้อสัมฤทธิ์ศักดิ์: ออกสีเหลือง
3. จำนวนการสร้าง: ในบันทึกจดหมายเหตุและพงศาวดาร ไม่ได้ระบุจำนวนที่แน่ชัด แต่นับเป็นหนึ่งในวัตถุมงคลเนื้อโลหะที่มีค่านิยมสูงและหาชมได้ยากยิ่งในปัจจุบัน

ด้านหน้า
1. วงพระพักตร์ (ใบหน้า): มีลักษณะกลมมน พระเนตร (ตา) และพระขนง (คิ้ว) มีความเลือนรางตามลักษณะของการหล่อโบราณดั้งเดิม
2. พระศก (ผม): เป็นพิมพ์ที่ไม่มีเส้นพระศกชัดเจน ผิวเนื้อพระบริเวณพระเศียรจะเรียบเนียนขึ้นไปจรดเม็ดพระศกด้านบนสุด
3. การแต่งผิวและเนื้อโลหะ: กระแสเนื้อโลหะออกโทนสีน้ำตาลเข้มปนเทาดำเข้มขลัง ซึ่งแสดงถึงคุณสมบัติของเนื้อสัมฤทธิ์ที่ผ่านกาลเวลาและการสัมผัส จนเกิดผิวกลับดำตามธรรมชาติ
4. ฐานบัว: ด้านหน้าปรากฏเกสรบัวและกลีบบัวคว่ำบัวหงายที่เป็นเอกลักษณ์ของพระกริ่งพิมพ์นี้อย่างชัดเจน

ด้านหลัง
1. ความเรียบเนียนของพระเศียร: พิมพ์นี้ด้านหลังพระเศียรจะเรียบเนียนเป็นเนื้อเดียวกัน ไม่มีเส้นพระศก (ไรผม) ไล่ขึ้นไปจนถึงเม็ดพระศกด้านบนสุด
2. ความตึงและรอยหดตัวของผิว: บริเวณแผ่นหลังปรากฏความตึงของผิวโลหะ มีรอยยุบตัว รอยหลุมหดตัวขนาดเล็ก และความไม่สม่ำเสมอตามธรรมชาติของการหล่อดินไทยโบราณ ไม่ใช่ผิวที่เรียบตึงสม่ำเสมอแบบงานหล่อสมัยใหม่
3. ความลึกของริ้วจีวร: เส้นสายจีวรด้านหลังมีความพลิ้วไหวและลึกชัดเจน แต่ในขณะเดียวกันก็มีความมนกลมเนื่องจากผ่านกาลเวลาและการแต่งตะไบในบางจุด
4. ลักษณะฐานบัวด้านหลัง: บัวด้านหลังถูกออกแบบเป็นบัวลายเส้นเรียบง่าย ไม่ได้เป็นกลีบบัวเด่นชัดเหมือนด้านหน้า ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ร่วมของพระกริ่งสายวัดบวรนิเวศวิหารยุคเก่า

ผิวพรรณและกระแสโลหะ
1. ปรากฏคราบความเก่าหรือ "พรายเงิน" และ "คราบเบ้า" จางๆ ตามซอกลึกที่ยากต่อการสัมผัส
2. เนื้อโลหะเมื่อถูกสัมผัสจะมีความมันวาวแบบนุ่มตา (ไม่วาวจัดแบบโลหะใหม่) ส่วนที่ไม่ถูกสัมผัสจะมีสีคล้ำเข้ม เป็นลักษณะเด่นของเนื้อสัมฤทธิ์เดชหรือสัมฤทธิ์โชคที่กลับดำ

ด้านข้าง
1. มิติความหนาขององค์พระ: สัดส่วนจากหน้าอกไปถึงแผ่นหลังมีความหนาอวบอิ่ม ลำพระองค์ตั้งตรงอย่างมั่นคง
2. แนวซอกแขนและข้อศอก: ซอกพระกัปปะระ (ข้อศอก) ด้านขวาขององค์พระ (ซ้ายมือในรูป) มีช่องว่างทลุโปร่งชัดเจน รอยตัดแต่งขอบข้างมีความมน ไม่เป็นเหลี่ยมคมที่เกิดจากเครื่องจักรสมัยใหม่
3. รอยต่อระหว่างบัวหน้าและบัวหลัง: บริเวณขอบฐานด้านข้างจะเห็นรอยเชื่อมต่อระหว่างกลีบบัวคว่ำบัวหงายด้านหน้า กับส่วนฐานเรียบด้านหลังอย่างชัดเจน ผิวโลหะบริเวณนี้มักมีรอยตะไบเก็บความเรียบร้อยจากการแต่งพิมพ์ในอดีต
4. ส่วนพระเศียรและพระกรรณ (หู): พระกรรณทอดยาวลงมาอย่างอ่อนช้อยงดงาม กลืนไปกับเนื้อพระเศียรที่ลาดเอียงขึ้นไปสู่มวยพระเกศา

การพิจารณาผิวเพิ่มเติม
จากมุมข้างนี้จะเห็นได้ชัดว่า ส่วนที่ยื่นออกมาและถูกสัมผัสบ่อย (เช่น หัวไหล่และข้อศอก) ผิวจะมีความหนึกนุ่มและมันวาวเข้มขลัง ส่วนในซอกลึกที่อับสัมผัสจะมีความด้านและมีคราบความเก่าเกาะอยู่หนาแน่นกว่า เป็นธรรมชาติที่ทำเลียนแบบได้ยาก

ใต้ฐาน
1. ลักษณะการอุดกริ่งแบบกลืนเนียน: ใต้ฐานขององค์นี้เป็นลักษณะของการแต่งผิวปิดสนิทจนมองไม่เห็นรอยอุดเม็ดกริ่งแบบแยกชิ้น (บางตำราเรียกว่าการเข้าไม้หรืออุดกริ่งในตัวแล้วแต่งตะไบเรียบ) ผิวใต้ฐานมีความราบเรียบและกลืนเป็นเนื้อเดียวกันทั่วทั้งแผ่น
2. ร่องรอยการแต่งตะไบโบราณ: ปรากฏรอยเส้นริ้วจาง ๆ คล้ายรอยตะไบละเอียดที่ใช้ขัดแต่งผิวในอดีต รอยเหล่านี้ไม่ได้เรียบกริบเหมือนแผ่นโลหะรีดสมัยใหม่ และมีความมนเนื่องจากผ่านกาลเวลาและการสัมผัส
3. ธรรมชาติของพื้นผิวและหลุมหดตัว: บนแผ่นใต้ฐานมีจุดหลุมเล็ก ๆ (รอยตามด) และคราบความเก่าสีน้ำตาลอมเหลืองและดำ กระจายตัวอยู่ตามธรรมชาติ ซึ่งเกิดจากการเซ็ตตัวของโลหะเหลวในแม่พิมพ์ดินไทย
4. ขอบฐานพระ: มีลักษณะมนโค้งไปตามรูปทรงฐานบัว ขอบไม่มีความคม บ่งบอกถึงการลบเหลี่ยมมุมอย่างประณีตโดยช่างทองหลวงในยุคนั้น

สรุปภาพรวมการพิจารณาทั้ง 4 ด้าน
เมื่อพิจารณาครบทุกมิติ (หน้า, หลัง, ข้าง, ใต้ฐาน) พระกริ่งปวเรศ ปี 2411 องค์นี้ มีกระแสเนื้อสัมฤทธิ์ที่กลับดำหนึกนุ่ม สัดส่วนองค์พระมีความอวบอิ่ม และมีร่องรอยการเทหล่อดินไทยโบราณที่ดูง่ายและเป็นธรรมชาติมาก