พระกริ่งปวเรศ วัดบวร พ.ศ.2409 เนื้อนวโลหะกลับดำ (สร้างครั้งที่ 2)

พระกริ่งปวเรศ วัดบวร พ.ศ.2409 เนื้อนวโลหะกลับดำ (สร้างครั้งที่2)
จัดสร้างขึ้นในวันที่ 19 กรกฎาคม พ.ศ.2409 โดยสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ เพื่อเป็นอนุสรณ์ใน พระราชพิธีทรงผนวชเป็นสามเณรของสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ (พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5)

1.วัตถุประสงค์และประวัติการสร้าง
1.1 วาระสำคัญ: ถวายเป็นพระราชกุศลและเป็นที่ระลึกแด่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) และเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ณ ขณะนั้น
1.2 ผู้จัดสร้าง: สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ ร่วมอธิษฐานจิตโดยพระเถราจารย์ชั้นผู้ใหญ่ในยุคนั้น รวมถึงสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี)
1.3 ช่างฝีมือ: ออกแบบและแกะพิมพ์โดยช่างหลวง หรือ ช่างสิบหมู่

2. พุทธลักษณะและเนื้อหามวลสาร
2.1 พิมพ์ทรง: นิยมเรียกว่า "พิมพ์ทรงผนวช" หรือ "พิมพ์หน้านาง" โดยจำลองพุทธลักษณะจากพระไภษัชยคุรุไวฑูรย์ประภาสพุทธเจ้า (พระปางหมอยา)
2.2 เนื้อโลหะ: เป็น เนื้อสัมฤทธิ์ (บางกระแสเรียกสัมฤทธิ์กลับดำ หรือเนื้อนวโลหะสายวัง) มีส่วนผสมของโลหะมงคลและแผ่นยันต์ตามตำราโบราณ

3. จำนวนการสร้าง: สร้างจำนวน 9 องค์ เพื่อแจกจ่ายในกลุ่มพระบรมวงศานุวงศ์

ค่านิยมและพุทธคุณ
3.1 พุทธคุณ: โดดเด่นด้านการทำน้ำพระพุทธมนต์เพื่อรักษาโรคภัยไข้เจ็บ ปกป้องคุ้มครองจากภัยอันตราย เมตตามหานิยม และเสริมส่งความเจริญรุ่งเรืองในหน้าที่ราชการ
3.2 สถานะในปัจจุบัน: ถือเป็นจักรพรรดิแห่งพระกริ่งเมืองสยาม ของแท้ดั้งเดิมยุคเก่าหาชมได้ยากยิ่ง มักตกทอดอยู่ในกลุ่มตระกูลเก่าแก่หรือผู้มีวาสนาสูง

พระกริ่งปวเรศ วัดบวร พ.ศ.2409 (สร้างครั้งที่ 2) พิมพ์หน้านาง เนื้อนวโลหะกลับดำ หรือสัมฤทธิ์กลับดำ ถือเป็นหนึ่งในสุดยอดมรดกพุทธศิลป์ชั้นสูงที่มีความงดงามและเปี่ยมด้วยคุณค่าทางประวัติศาสตร์อย่างยิ่ง

ด้านหน้า
1.พระพักตร์และพิมพ์ทรง: พระพักตร์รูปไข่ยาว (พิมพ์หน้านาง) ลักษณะพระขนง (คิ้ว) โก่งรับกับพระเนตรที่ทอดต่ำคล้ายกำลังทำสมาธิ พระโอษฐ์เป็นกระจับคมชัด เม็ดพระศก (เส้นผม) ได้รูปเป็นระเบียบสมส่วน
2. ท่านั่งและการวางพระหัตถ์: ประทับนั่งขัดสมาธิเพชรบนฐานบัว พระหัตถ์ซ้ายวางบนพระเพลา (ตัก) ในลักษณะหงายมือทรงวัชระหรือหม้อยา (ตามคติพระไภษัชยคุรุพุทธเจ้า) พระหัตถ์ขวาวางพาดที่พระชานุ (เข่า) นิ้วพระหัตถ์เหยียดชี้ลงด้านล่างชิดติดกันอย่างอ่อนช้อย
3. ฐานบัวคว่ำบัวหงาย: กลีบบัวรอบฐานมีความคมชัดและนูนเด่นเป็นธรรมชาติ เม็ดบัวและขอบฐานล่างแสดงถึงงานหล่อดินไทยโบราณที่มีความประณีตสูง
4. เนื้อโลหะและกระแสผิว: ผิวพระมีวรรณะเข้ม ดำนวล และมีความแห้งเก่าตามกาลเวลา คราบบรรจุกริ่งและร่องรอยการหล่อมีความเป็นธรรมชาติ ไม่เรียบตึงจนเกินไป ซึ่งเป็นคุณลักษณะสำคัญของเนื้อนวโลหะสัมฤทธิ์สายวังในยุคเก่า

ด้านหลัง
1. เส้นพระศก (เม็ดผม) ด้านหลัง: เม็ดพระศกหล่อติดเรียงตัวเป็นระเบียบชัดเจนจนถึงท้ายทอย มีความนูนเด่นและกลมมน ไม่แบนราบ
2. ริ้วจีวรและสบง: การไล่ระดับริ้วจีวรด้านหลังพาดเฉียงจากพระอังสา (บ่า) ซ้ายลงมาพับทับกันอย่างอ่อนช้อย ร่องของริ้วจีวรลึกชัดเจนเป็นธรรมชาติ ยืนยันถึงฝีมือระดับช่างหลวงหรือช่างสิบหมู่ในยุคนั้น
3. สัญลักษณ์ตอกโค้ดประจำวาระ: จุดสำคัญที่สุดคือบริเวณฐานด้านหลัง มีแท่นตอกโค้ดสัญลักษณ์ (นิยมเรียกว่าโค้ดรูป "เมล็ดงา" หรือสัญลักษณ์เฉพาะกลุ่ม) ฝังอยู่บริเวณกึ่งกลางฐาน ซึ่งในบางองค์อาจตอกตื้น-ลึกต่างกันตามน้ำหนักมือช่าง แต่เนื้อโลหะและคราบความเก่าบริเวณรอบโค้ดต้องกลมกลืนเป็นเนื้อเดียวกัน
4. กระแสโลหะและคราบเบ้า: ผิวพระด้านหลังมีความแห้งสนิท มีประกายพรายเงินหรือคราบพรายทองจางๆ ในร่องลึก ผิวไม่เรียบตึงจนเกินไป มีหลุมตื้นๆ เล็กน้อยอันเกิดจากการหดตัวของโลหะ (รอยตามุ้ง) ที่ผ่านกาลเวลากว่าร้อยปี

ด้านข้าง
1. ความหนาและทรงมิติ: เมื่อมองจากด้านข้างจะเห็นพุทธลักษณะที่ดูอวบอิ่ม พระอุระ (อก) ผึ่งผาย พระขนอง (หลัง) ลาดเอียงลงมารับกับฐานอย่างได้สัดส่วน ไม่แบนและไม่หนาเทอะทะจนเกินไป
2. แนวซอกพระพาหา (ซอกแขน): ซอกพระพาหาขวาเปิดกว้าง ทอดโค้งลงมาจรดพระชานุ (เข่า) อย่างอ่อนช้อย ร่องระหว่างลำพระองค์กับพระพาหามีความลึกและมีมิติที่เป็นธรรมชาติ
3. เม็ดพระศกและจั่วพระพักตร์: จากมุมนี้จะเห็นความนูนของเม็ดพระศก (มวยผม) ที่เรียงตัวล้อมรอบพระเศียรอย่างชัดเจน และเห็นสันพระนาสิก (จมูก) ที่โด่งคมรับกับหน้าผากตามแบบฉบับพิมพ์หน้านาง
4. ขอบฐานบัวและรอยประกบพิมพ์: บริเวณขอบข้างของฐานบัวคว่ำบัวหงาย แสดงให้เห็นถึงความคมนูนของกลีบบัวด้านข้าง และผิวบริเวณฐานที่มีความเรียบลื่นแต่แฝงความแห้งเก่า ไม่มีรอยตะเข็บประกบที่หนาหรือคมผิดธรรมชาติ ซึ่งชี้ให้เห็นถึงความประณีตในการแต่งพิมพ์ของช่างหลวง

ใต้ฐาน
1. แผ่นปิดใต้ฐาน (ฝาอุดกริ่ง): ใต้ฐานถูกปิดด้วยแผ่นทองแดง ซึ่งเชื่อมปิดขอบสนิทกลืนไปกับเนื้อองค์พระเครื่องรอบนอกตามรูปแบบพระหล่อโบราณ
2. รอยลายมือจารอักขระ: มีการเหล็กจารอักขระขอมหรือตัวเลขไทยโบราณแผ่วเบาบริเวณกึ่งกลางฐาน รอยจารมีความคมและพลิ้วไหวตามน้ำหนักมือ ไม่แข็งกระด้าง
3. ความแห้งและคราบอ๊อกไซด์: ผิวโลหะใต้ฐานมีความแห้ง มีคราบความเก่า คราบไคล และรอยสัมผัสจาง ๆ ปรากฏอยู่ทั่วไป ผิวไม่เรียบตึงจนดูใหม่ สะท้อนถึงอายุของโลหะที่ผ่านระยะเวลายาวนาน